logoterapeuta.eu

wprowadzenie

W myśli Viktora Frankla prowizoryczna (tymczasowa) egzystencja jest jedną z głównych „patologii ducha czasu” (Zeitgeist), obok postawy fatalistycznej, myślenia kolektywistycznego czy fanatyzmu. Frankl definiował życie prowizoryczne jako „życie niezakorzenione w świecie, niezwiązane z losami Ziemi” ¹. Osoba żyjąca prowizorycznie nie postrzega potrzeby działania i nie bierze swojego losu w¹ swoje ręce – nie uświadamia sobie w pełni wolności podejmowania odpowiedzialnych wyborów . Prowizoryczna egzystencja oznacza „egzystencję zaplanowaną na czas nieokreślony”² w której brak pewności jutra i utrata długoterminowych celów rodzi poczucie wyobcowania i niemożność zaangażowania się w trwałe wartości.

Przyczyny prowizorycznej egzystencji

Frankl wskazywał, że prowizoryczną postawę wyzwalają okoliczności skrajnej niepewności i lęku przed przyszłością. Podczas wojny i kryzysu człowiek „nie widzi przed sobą przyszłości” i w efekcie traci nadzieję, skupiając się tylko na teraźniejszości ³. Współcześnie lęk ten może wynikać z niestabilności ekonomicznej, zagrożenia utratą pracy czy kryzysów systemowych (np. wojny, pandemii). Nihilizm i brak sensu są kolejnym źródłem prowizoryczności. Frankl pisał, że „współczesny nihilizm odżywia wiarę w przeznaczenie” ⁴ – człowiek fatalistyczny przypisuje swoją sytuację czynnikom zewnętrznym (społecznym, dziedzicznym, kosmicznym) i porzuca wolność wyboru. W takim ujęciu nie wierzy w możliwość zmiany – „człowiek fatalistyczny obwinia za swoją sytuację położenie społeczne albo dziedziczne uwarunkowania… uznaje je za nieuniknione” ⁴ . Atomizacja społeczna i kryzys tożsamości także sprzyjają prowizorycznej egzystencji. Współczesny świat cyfrowy i konsumpcyjny często promuje podejście „tu i teraz”, gdzie jednostka czuje się rozbita, pozbawiona stałych więzi i długofalowego celu. Wysiłki poszukiwania sensu giną w natłoku chwilowych bodźców, co według Popielskiego podkreśla ⁵ „temporalny charakter dziania się egzystencji” .

Objawy psychiczne, duchowe i społeczne

Prowizoryczna postawa rodzi szereg symptomów psychicznych i duchowych. Frankl związane z nią zaburzenia traktował jako „nerwicę kolektywną” – patologię całej społeczności. Jednym z charakterystycznych objawów jest pustka egzystencjalna: jednostka doświadcza uczucia nudy, beznadziei, rezygnacji czy agresji ⁶. „Przejawiają się one w poczuciu nudy, przeżywaniu stanów⁶ rezygnacyjnych, beznadziei, wzroście agresywności, ucieczce od życia, próbach samobójczych itd.” . Prowizoryczna egzystencja może też przybierać formę silnego lęku (często irracjonalnego) lub stanu permanentnego zaniepokojenia wynikającego z braku sensownego celu. Duchowo prowadzi to do zaniku życiowego powołania i ucieczki od wartości transcendentnych. Frankl opisuje, że w stanach prowizorycznej egzystencji człowiek nie zachowuje swoich wartości – staje się „chwiejny, łatwo ulega zachciankom i modom” 7 i nawet wartości miłości zastępuje wyłącznie erotyzmem przyjemności ⁷ . Społecznie objawia się to biernością, postawą „ja-trybika” i brakiem zaangażowania w sprawy wspólnoty. Człowiek w sytuacji prowizorycznej nie czuje się wolny, więc „nie poczuwa się do odpowiedzialności za siebie, innych, świat” ⁸. Łatwo ucieka od wymagań, a zbiorowości grozi radykalizm lub fanatyzm – konsekwencja utraty indywidualnej inicjatywy i wartości.¹

Współczesny kontekst prowizoryczności

Dzisiejsze wyzwania społeczne i kulturowe potęgują prowizoryczną egzystencję. Niepewność ekonomiczna (prekariat, elastyczne formy zatrudnienia, kryzysy finansowe) sprawia, że wiele osób żyje „od święta do święta”, nie zakładając stabilnych planów życiowych. Globalne migracje i mobilność sprawiają, iż ludzie często tracą więzi z tradycyjnymi środowiskami – doświadczają wykorzenienia i tymczasowości miejsca zamieszkania. Cyfrowa kultura „tu i teraz” sprzyja natomiast krótkowzroczności: media społecznościowe i technologia wzmagają pęd do natychmiastowego zaspokajania potrzeb (konsumowania treści i przeżyć), przy braku głębszego refleksji nad sensem. Jak zauważa Popielski, współczesność cechuje się „temporalnym charakterem rozwoju i dziania się egzystencji” ⁵ – życie toczy się w serii krótkich chwil, co osłabia poczucie ciągłości i zobowiązań. Frankl już „poza II wojną światową, ale też w wojnie zbrojonej i zimnej wojnie” obserwował wzrost egzystencjalnej prowizoryczności: „współczesna demokracja […] zwiększa zainteresowanie dniem dzisiejszym, ponieważ «człowiek nie widzi przed sobą przyszłości»” ³. W efekcie warstwa społeczna coraz mocniej odczuwa strach przed przyszłością, a kultura masowa utrwala nastawienie na chwilowe przyjemności zamiast trwałych wartości.

Konsekwencje egzystencjalne

Długotrwała prowizoryczna egzystencja prowadzi do głębokich skutków egzystencjalnych. Przede wszystkim pogłębia się wykorzenienie – jednostka odczuwa utratę tożsamości i zakorzenienia (własnego „domu” filozoficznego, etycznego, duchowego). Jak pisze Frankl, życie prowizoryczne jest„niezakorzenione w świecie” ¹ , co odpowiada poczuciu bezdomności psychicznej. Osłabienie poczucia przynależności wywołuje poczucie obcości wobec siebie i otoczenia. Utrata odpowiedzialności i zaangażowania jest kolejną konsekwencją. W skrajnych sytuacjach człowiek odsuwa od siebie ciężar decyzji – „ucieka” od wolności wymagającej wyboru, co Frankl nazywał „ucieczką od odpowiedzialności” ^{8 9}. Brak długofalowych celów i wartości prowadzi do pustki sensu – życie staje się płytką serią przyjemności. Popielski podkreśla, że wartości stanowią sedno sensownego życia: „Wartością dla człowieka jest i staje się to, do czego zmierza… co uważa za godne własnego życia… co nadaje egzystencji pełnię sensu i znaczenia. Jest tym, bez czego życie traci sens i znaczenie” ¹⁰. Gdy człowiek żyje prowizorycznie, porzuca te wartości – nic nie „nadaje jego życiu sensu” i dlatego życie traci znaczenie. W społecznej skali skutkiem tego jest narastający cynizm, apatia i alienacja. Relacje międzyludzkie stają się powierzchowne – ludzie przestają zobowiązywać się na przyszłość, wolą krótkotrwałe relacje. Kultura tymczasowości prowadzi m.in.: do odrzucania trwałych zobowiązań (np. rodzinnych czy zawodowych) i do ucieczki w sferę wirtualną. W ten sposób społeczeństwo traci kondycję świadomej wspólnoty, a ^{10 7} jednostki coraz bardziej dryfują bez kotwicy w wartościach .

Terapia logoterapeutyczna i noo-psychologiczna

Zarówno logoterapia Frankla, jak i noopsychoterapia Popielskiego, oferują drogi wyjścia z prowizorycznej egzystencji. Celem terapii jest przywrócenie człowiekowi poczucia sensu i odpowiedzialności oraz zaangażowania w wartości. W logoterapii akcentuje się fundamentalną zasadę: ⁹ „Życie ludzkie ma sens w każdych okolicznościach, nawet tych najbardziej przygnębiających”. ² Terapeuta pomaga klientowi uświadomić sobie, że główną motywacją do życia jest wola sensu – i że ⁹ wolność wyboru postawy wobec sytuacji (np. cierpienia czy zmiany) pozostaje zawsze zachowana. Techniki logoterapeutyczne obejmują m.in.: socjoterapię sokratejską (dialog prowokujący do refleksji nad wartością przeżyć), dereflekcję (odwracanie uwagi pacjenta od symptomów ku wartościom) i paradoksalną intencję (przezwyciężanie lęków przez ich świadome wyobrażanie). Ważna jest też konstrukcja konkretnego celu: „Jeśli jest ‹po co› żyć, można znieść każde ‹jak›” – jak powtarzał Frankl za Nietzschem ¹¹ . Terapeuta logoterapeutyczny pomaga pacjentowi odnaleźć sens w twórczym działaniu (np. pracy czy hobby), w doświadczaniu miłości i piękna (wartościach doświadczalnych), lub w przyjęciu godnej postawy wobec nieuchronnego cierpienia (wartość postawy). Przykładową techniką jest wyobrażenie własnej śmierci („zabieg Frankla na łożu śmierci”), które ma uwolnić klienta od lęku przed przyszłością i pomóc ocenić, co naprawdę jest dla niego ważne. Noo-psychoterapia Popielskiego to polska adaptacja logoterapii, uwzględniająca noetyczny (duchowy) wymiar człowieka. Jej istotą jest terapia skoncentrowana na osobowym podmiocie – „pomaga postrzegać i rozwijać doświadczenie sensu oraz wyjaśnienie życia jako całości” ¹². Noopsychoterapeuta pracuje z trzema wymiarami osobowości (biologicznym, psychologicznym i noetycznym) i wspiera klienta w odkrywaniu jego zadań życiowych. W terapii noopsychologicznej wykorzystuje się narzędzia takie jak Test Noo-dynamiki (TND, oceniający dynamikę poczucia sensu) czy Skala Preferencji Wartości (SPW), by zdiagnozować źródła poczucia tymczasowości. Popielskiego zadaniem terapeutycznym jest „podtrzymanie i wzmocnienie” egzystencji pacjenta. „Podtrzymanie” (wsparcie) ma na celu stabilizować go w obliczu niepewności i czasowych trudności – dostarczyć punktów odniesienia w sytuacjach przejściowych ⁵. „Wzmocnienie” natomiast to aktywizacja sił wewnętrznych: uaktywnianie rozwoju dojrzałości i motywacji „ku życiu” ⁵. Popielskiego zachęca do tego, by pacjent na nowo zaangażował się w wartościowe projekty i zobowiązania, które nadadzą jego życiu strukturę czasową i poczucie celu. W obu terapiach kluczowym zadaniem jest przywrócenie wolności i odpowiedzialności. Logoterapia w praktyce „skupia się na zasobach” pacjenta i dystansuje od objawów, patrząc na jego świat nie tylko taki, jaki jest (wolność wyboru), ale jaki może być (odpowiedzialność za zmianę) ¹³. Terapia pomaga klientowi zdefiniować swoje wartości i w konsekwencji przezwyciężyć prowizoryczność – bo „to właśnie zadania nadają życiu człowieka sens i znaczenie” ¹⁰. Dzięki odpowiednio dobranym technikom (dialog wartości, ćwiczenia egzystencjalne, analiza noetyczna) logoterapeuta i noo-psychoterapeuta dążą do tego, aby pacjent wziął odpowiedzialność za swój los i zaangażował się w życie z poczuciem sensu ^{9 12}.

Podsumowanie: Prowizoryczna egzystencja, rozumiana jako stan czasowej, bezcelowej egzystencji, jest dla Frankla i Popielskiego symptomem współczesnej patologi duchowej. Frankl diagnozował ją w podziałach zbiorowych, zaś Popielski analizował ją jako efekt braków w wymiarze noetycznym. Obydwaj wskazują jednak, że antidotum stanowi ponowne odnalezienie sensu i wartości: poprzez odwagę przejmowania odpowiedzialności, przyjęcie dojrzałej postawy wobec życia i zaangażowanie się w cele ^{9 12} wykraczające poza doraźną przyjemność .

Źródła: Rozważania inspirowane są pracami V. E. Frankla („Człowiek w poszukiwaniu sensu”, „Logoterapia i analiza egzystencji”) oraz Kazimierza Popielskiego („Psychologia egzystencji”, artykuły 1 3 6 9 5 10 noologiczne). Cytaty ukazują kluczowe fragmenty ich koncepcji. 

31 4 8 apcz.umk.pl
apcz.umk.pl/szhf/article/download/szhf.2019.020/17969/50750

2 11
80. rocznica wyzwolenia Auschwitz. Viktor Frankl - Fundacja Wolności Gospodarczej
wolnagospodarka.pl/80-rocznica-wyzwolenia-auschwitz-viktor-frankl

3 7
Koncepcja „nieuświadomionego Boga” — rozważania po Holocauście Victora Frankla
www.repozytorium.uni.wroc.pl/Content/107790

5
bazawiedzy.uws.edu.pl
bazawiedzy.uws.edu.pl/docstore/download/UPH388ee45c012245f7861234db59632f66/
Popielski.K_Wsparcie_podtrzymanie_i_wzmocnienie.pdf?
entityType=article&entityId=UPH7d8c6fe733a240a8b71e8c942de5446d

6 12
Logoterapia - Polskie Towarzystwo Logoterapii i Noo-Psychosomatyki
towarzystwologoterapii.pl/logoterapia

9 10 13
Microsoft Word - 00 POLISH JOURNAL OF CRITICAL REALISM str 1-8
akademiatwp.pl/wp-content/uploads/2025/05/POLISH-JOURNAL-OF-CRITICAL-REALISM-252024-final.pdf